تحلیلی بر آینده برجام

ساوالان خبر (savalankhabar.ir)

سایت ساوالان خبر،جامع ترین سایت خبری استان اردبیل

مقاله زیر بلافاصله پس از توافق نهایی وین (comperhensive plan of action joint ) از جانب حقیر بعنوان عضو کوچکی از جامعه دانشگاهی حوزه علوم سیاسی و روابط بین الملل برای تنویر افکار عمومی و علاقمندان به مسائل سیاسی بین المللی انگاشته شد تا پاسخی در جهت رفع ابهامات حاصله بوده باشد و اکنون بعد از گذشت یکسال و اندی از زمان توافق و با توجه به تحولات اخیر در کاخ سفید و برآمدن دونالد ترامپ بعنوان رئیس جمهور جدید آمریکا و با توجه به مواضع افراطی و متعصبانه آمریکایی وی که در محافل ژورنالی به احیای فاشیست آمریکایی تعبیر شده است به تبع آن مردم کشورمان را نیز از آینده و چشم انداز توافقنامه برجام دچار نگرانی و تشویش ساخته است در همین راستا لازم دانستم مقاله ذیل را دوباره بازنشر کنم تا شاید اندک پاسخی به ابهامات داشته باشد.

.
دکتر عبدالرحمن ولایتی* 

چالش هسته ای که از مدتها پیش دولت جمهوری اسلامی ایران را در عرصه دیپلماسی بین المللی درگیر خود ساخته و به یک مشکل حاد بین المللی در نظام بین الملل بدل گشته بود در نهایت با یک رویکرد مبتنی بر گشایش مساله problem solving)) در طی چندین دوره نشست و چانه زنی های تخصصی در قالب مباحث فنی ،حقوقی و سیاسی با رضایت طرفین درگیر در مذاکره ( دولتهای (۱+۵) و جمهوری اسلامی ایران ) در ماه ژوئن گذشته (تیر ماه ) با جمع بندی نهایی در هتل کوبورگ وین و با تصویب قطعنامه (۲۲۳۱ ) در شورای امنیت سازمان ملل رسما به کار خود پایان بخشید و با استناد به منابع رسمی، از جانب طرفین درگیر در جریان مذاکرات نتیجه حاصله نیز بصورت یک توافق برد-برد ارزیابی گردید و بلاخره به مدتها انتظار و گمانه زنی هایی پراکنده در محافل افکار عمومی جهان بلاخص طیفی از افکارعمومی دواتهای درگیر در فرآیند این مذاکرات پایان داد ولی با وجود انعکاس مثبت نتیجه کلی مذاکرات که بطور مبسوط از رسانه های عمومی جهان نیز منعکس گردید یکسری تحلیلهای ابهام انگیزی را نیز از جانب محافل تخصصی و آکادمیک در حوزه روابط بین الملل و دیپلماسی با خود بهمراه داشت که مهمترین آن بحث snapback ( بازگشت خودکار) و brack out (شکست هسته ای ) می باشد که متاسفانه در میان ذوق زدگی حاصل از برآیند کلی توافق، مورد غفلت دولتمردان و کارشناسان امر واقع گردیده است و در واقع با وجود کلیات توافق که فی نفسه به سود طرفین درگیر بوده و به یک پروسه فرسایشی دیپلماتیک در طول تاریخ روابط بین الملل و دیپلماسی جهانی پایان بخشید مبحث مرتبط با بند ۱۲ توافقنامه یا همان بند snapback که در محافل سیاسی به مکانیسم ماشه مصطلح است یک پاشنه آشیل متزلزلی را به ضرر دولت جمهوری اسلامی ایران در سند توافق بر جای گذاشته است که در صورت اجرایی شدن از سوی یکی از دولتهای (۳+۳) به احتمال زیاد کلیات سطوح کمی توافق حاصله را برهم زده و در سطح کیفی نیز علاوه بر عوارض منطقه ای و بین المللی ضربه مهلکی به نشاط ملی بوجود آمده در بطن جامعه ایرانی بر جای خواهد گذاشت. سند توافقنامه برجام که به ظاهر و با استناد به محافل رسمی شامل یک فصل کلی و پنح ضمیمه حقوقی و فنی می باشد در یکی از بندهای مربوط به بحث فنی مقوله snapback به صورت یک چالش خود نمایی می کند و مفاد آن نیز بدین صورت تعریف شده است که ” هر یک از دولتهای( ۳+۳ ) در صورت ادعای گزارشی مبنی بر تخلف دولت جمهوری اسلامی ایران از مفاد سند توافق حاصل شده می تواند تقاضای تشکیل کمسیون رسیدگی و بررسی تخلف صورت پذیرفته را بنماید” که در آن صورت کمسیونی متشکل از گروه (۳+۳) و اتحادیه اروپا در یک طرف و همچنین دولت جمهوری ایران از طرف دیگر تشکیل می گردد و مساله پس از بررسی در کمسیون و اعلام نتیجه در طول ۱۵ روز کاری و در صورت عدم رضایت دولت شاکی، برای بررسی در عرض ۱۵ روز دوم به هئیت مشورتی پیش بینی شده در برجام موکول می گردد و هیئت مشورتی متشکل از وزرای امور خارجه سه دولت منتخب برجام ظرف ۵ روز مساله ادعا شده را بررسی کرده و یک رای غیر الزام آور(recommendation) صادر میکند و پس از آن در صورت عدم انصراف دولت شاکی و اصرار بر پیگیری ادعای تخلف، مساله فوق به شورای امنیت ارجاع داده می شود که شورا نیز با برگزاری یک جلسه اضطراری موضوع ارجاعی را در روی میز کار خود قرار می دهد که نکته طلایی نهفته در این ماده عدم وجود حق وتو از جانب پنج عضو دائم شورای امنیت می باشد که البته موضوع در اینجا بدین صورت است که اگر مساله مورد بررسی صرف “بازگشت تحریمها” با احراز عدول ایران از مفاد توافق باشد اعضای دائم همچنان از حق وتو برخوردار می باشند ولی چنانچه موضوع در رابطه با “به حالت برداشته شدن تحریمها” به رای گذاشته شود دیگر هیچکدام از اعضای دائم از حق وتو برخوردار نخواهند بود و اگر این موضوع رای لازم را کسب نکند ( سیستم رای گیری در این رابطه نیز نه بصورت اجماع بلکه بصورت توافق اکثریت آرا خواهد بود که این روش هم یک گام دیگری را به ضرر دولت جمهوری اسلامی ایران رقم زده است) با تداوم این فرآیند شورای امنیت ظرف ۳۰ روز پس از شکایت دولت شاکی تمامی قطعنامه های لغو شده را به حالت قبلی باز می گرداند و این مباحث موجود در متن توافقنامه وین فارغ از برآیند رضایت بخش حاصل از آن یک دستاویز و پاشنه آشیل مغتنمی برای طرفهای غربی مذاکرات به شمار میرود که موجبات قوت قلب طرفهای غربی را در جریان تداوم اجرای متون توافقنامه را فراهم آورده است و طرفهای غربی با این ترفند و ابتکار سیاسی یک راه گریز بی بدیلی را برای خود در صورت عدم رضایتمندی از توافق که به احتمال زیاد به برآیندهای اقتصادی و سیاسی حاصل از توافق بر می گردد برای خود به جا گذاشته اند که این فرآیند با توجه به شرایط پیش آمده رقابت طرفهای غربی را برای کسب افزایش سود حاصل از این توافقق در بازار ایران را بدنبال خواهد داشت و امکان بهانه گیری هر یک از طرفهای غربی را از مفاد برجام نسبت به دولت جمهوری اسلامی ایران را افزایش خواهد داد که متاسفانه با وجود تلاش روسیه و چین برای حذف این بند نهایتا سند توافق با گنجاندن مکانیسم ماشه (بازگشت خودکار) با توافق همه طرفین به تصویب رسید و در واقع توافقنامه وین با وجود بررسی در سه سطح کارشناسی ،معاونین وزرا ، وزرای امور خارجه و یا سه سطح فنی ،حقوقی و سیاسی در نهایت با یک رویکرد سیاسی به ایستگاه نهایی رسید و اکنون باید به انتظار روزهای آتی نگریست و منتظر ماند که شرایط نظام بین الملل توافقنامه را به چه صورت پیش خواهد برد.

* دکتری روابط بین الملل